Tshidimu tshia tshinunu nkama tshitema ne tshiteema (1999), muyiki wansangansanga (colloque) uvua mwenzeka ku Tshinsansa mu tshiaalabenyi tshinene (Grand Hôtel). Tshikonda Mundadi Louis ke uvua muambula bulongolodi bua midimu yonso ya muyiki eu. Muanetu eu ngumua wa ku baatshitaantshi ba mu Kasaï.

Universités (Nkebuludi) isatu ya Kasaï eyi ke ivua milongolola muyiki eu Wembo Nyama (wa Loodja), Communautaire wa Kananga, ne Mbuji-Mayi.

Tshiena bwalu : Diaasa, didiunda ne ntungunukilu wa matanda ne kumpanyi bia pa buabio (entreprise privée) a mu Kasayi.

Ku maalu manene avuabo baakula ku muyiki eu, tudi mua kuteela:

  1. Dijanguluka ne dijimina dia Mataanda ne kumpanyi a muena Kasaï mu Kasaï.
  2. Dijanguluka ne dijimina dia Beena Kaantu ku Bianza anyi Baa Tshitantshi ba Kasaï mu Kasaï, bashadila anu luumu ! Mbinganyi bidi bijanguluja ntungunukilu eu ? Imua ngikadilu ne bimua bibidilu bia bankambua beetu bitudi mua kulekela mu dikudimuka dia maalu ; buaIu biobi ebi bidi bipingaja Kumpaanyi ne mataanda aa panyima ; bipingaja kabidi benabio panyima. Bimue bile je lu : mbia muanetu ndi ndia, tshiena mfuta ; mashinyi a muanenu kuyi lifuta, padiwo anyanguka ubuela mu abenda ufuta ! Kuaka usumba, kuamuanenu udiangatshila ! bawetu : wapesha kanyunyi, wapeesha kazoolu, kazoolu kadi kadia kabuela triu nzubu, kanyunyi kadia kabuuka muulu kaaya.
  3. Divudija tulaasa tubaandile (Instituts supérieurs) ne tua nkebuludi (Universités) mu Kasaï, maloongesha ikala unzulula baantu meesu mu muaba udibo basomba. Kabidi abambuluisha mu midimu yabo.
  4. "Mfwalansa mfwalanga anyi ?" Babungi bakutudi mbamanya ngakwilu eu. Beena kaantu ku bianza anyi Baatshitaantshi bakuatangana ku bianza ne beena mukanda bua kupeshangana meeji a kuibaka ne kutungunuja Kasaï (musanga ntete). Ba wetu, lungenyi nkabuji ka kapumbu : paapanga mukulu, muakunya wamuleja, tshieeba mfwalanga, tshianyi meeji, tshieetu nkufunda. Ndi mumanye udiila nshima mitupu.
  5. Tshitaantshi muena Kasaï yonso alekela mukana, ditambisha dia kumona muena mukanda bu mulwishi wende, alekela moyo wa luumu ne bituula tuula (buendenda, bunwavi, busumbavi bua bintu, luumu lua se baamanye mu misambu... ). Bavule batuvua bamanya bua midimu yabo leelu yonso ikadi mifua! Tudi bashaala amu ne luumu luabo mu misambo.
  6. Midimu yabo kayena ilaala bidimu bivule to ! Paabi midimu eyi idi mu bianza biabo nkayabo. Boobu biine ki badi ne bulongolodi ne bVludiki mu bianza ! Imue midimu ijimina padi muenayo (mukebi) ufua, ndelanganyi ishaala mu bupela ! Mikwabo iledibua kayiyi ilaala matuku mavule!
  7. Muena Kasaï avudije mataanda ne kumpanyi bia difuka ne divudija biintu bia kujikija majinga a baantu. Eyemena ku biintu bia mu Kasayi, pashiishe bia mu ditunga. Endakana mu bukwa matunga adi ne mataanda ne kumpanyi, akeba bidiye kayi mua kupeta mu Kasayi, akudimune nkuatshilu wende wa mudimu ne ngelelu wa meji, amone mudibo beenza midimu ya bisumbu ne ya kuteekela mfwalanga mu kumpanyi umue anu nanku. Muena Kasaï ikala tshiintu tshimue, alekela lukinu, lubaabu ne diluishangana dia bupuumba!
  8. Beena kaantu ku bianza bavudije dimanya mu maalu a bulongolodi bua lelu bua midimu, bilondeshile midimu idibo benza. Bamanya kabidi bulongolodi bua mbulamatadi mu maalu a bumpianyi (héritage) ne milambu ("Code de Famille"), bakeepesha mpianyi (Héritiers), balongolola badi mua kushaala kutungunuja mine midimu eyi paafuabo.
  9. Kasayi musanga udi ne bantu 9.841.086 millions d'habitants (mboombu tshiteema nkama mwandamukulu makumi anayi n'uumwe makumi muandamukulu n'isambombo). Kasayi wa kumutu (Kasaï Oriental: 4.544.786 millions d'habitants (mboombu inaayi nkarna itaanu makumi annayi n'inaayi nkarna muandamutekete makumi muandamukulu n'isambombu). Kasayi wa kumubwelu (Kasaï Occidental: 5.296.300 millions d'habitants (mboombu itaanu nkama ibidi makumi tshiteema n'isambombu ne nkama isatu).
  10. Monayi matunga a Mputu aa: Danemark udi ne baantu 5.000.000 d'habitants et plus (mboombu itaanu ne bia munjila), Belejika: 10.000.000 d'habitants (Mboombu diikumi ya bantu): tulaasa, maatanda ne kumpanyi bidi bungi kayi ! Bielangana nyima!
  11. Bwenzavi, buendenda bua muena Kasayi wa lelu mbishipeya nkoleshelu mulenga!
  12. Ditunga difue, kakuyi meeyi ne mikandu majalama akusungidila mataanda ne kumpanyi a beena Kasayi ne a beena ditunga kudi midimu mikuabo ya beenyi ! Nansha bidibo bafunda kudi baludiki ba ditunga, kabiena ne kaaba ne mushinga ku meesu a beenyi aba to!
  13. Bubanji ne ntungunukilu wa Kasayi bidi mu luesu lua bubanji bua ditunga.
  14. Biitabuiji (croyants) ne bayishi (missionnaires, pasteurs) balekela kulongesha baantu ne : biuma mbualu bubi, dienu diakalenga didi kua Mvidi Mukulu. Panu pa buloba to!

Mukanda wa Nzambi (Bible) udi wamba ne: "Muntu udi ne biintu udi ushiila ndelanganyi yende (Proverbe 13, Verset 22 ... ). Nansha ku ditunga dia Shine (Chine populaire) bayishi ne diabo ditabuija (croyance) dia Mvidi Mukulu, badi bambila baantu se: "Neemanyi, ambuluishayi bakwabo baneema pabo".

Kadima ntoonku ne Kadima mmu.

Katshia muyuki ewu wajika, mu tshidimu 1999, lelu tudi mu tshidimu 2000, balongolodi ba muyiki eu ne ba tshitantiste tshikadibo benza ntshinyi?

Kayembe K. Mukulumpe Kaykan

Tshondo n°2 Kashipu-Mpumpumpu/Tshimungu wa Mashika/Kabitenda 2000 - Dibeji/Page 19